هرچند سال نو در ایران با صدای انفجار و ناامنی آغاز شد، اما در میان بسیاری از شهروندان امیدی تازه شکل گرفته است، امیدی که در دل روزهای پرتنش و پرابهام، در روایت‌های شخصی و واکنش‌های پراکنده در رسانه‌های اجتماعی دیده می‌‌شود.

در روزهایی که تصاویر منتشرشده از تهران و برخی شهرهای دیگر از آسیب به زیرساخت‌های نظامی، شهری و اختلال در جریان زندگی روزمره حکایت دارد، شماری از کاربران فضای مجازی «رنگین‌کمان» مشاهده‌شده در آسمان پایتخت را نشانه‌ای نمادین از آینده‌ای متفاوت توصیف کردند. این تعبیر، هرچند ساده به نظر می‌رسد، اما بازتاب‌دهنده حال‌وهوای بخشی از جامعه است که درمیانه بیم و امید چشم به تغییر دوخته است.

سال ۱۴۰۴ در شرایطی به پایان رسید که بسیاری آن را یکی از پرتنش‌ترین برهه‌های تاریخ معاصر ایران ارزیابی کردند. ادامه درگیری‌ها، تشدید فشارهای امنیتی و گزارش‌ها درباره کشتار شمار بسیاری از جوانان، اندوهی سنگین بر جامعه حاکم کرده است. با این حال، در دل همین شرایط، روایت‌هایی از تاب‌آوری و حتی نوعی رضایت نسبی از «حرکت به‌سمت مشخص‌شدن وضعیت» نیز شنیده می‌شود.

امید به آینده زیر آتش

مرتضی، که  بیش از یک دهه است در خیابان انقلاب کتاب‌فروشی می‌کند، یکی از این صداهاست. او می‌گوید، در هفته‌های اخیر عملا کارش متوقف شده و محل کارش تعطیل است. با این حال، برخلاف انتظار، روایت او از وضعیت موجود صرفا مبتنی‌بر ناامیدی نیست. او در پیامی کوتاه نوشته است: «ما راضی هستیم. یک جایی باید تکلیف روشن شود.»

او می‌گوید طی ماه‌های اخیر، تعدد و تکرار خبرهای مربوط به خشونت حکومت، اعدام‌ها و محدودیت‌های گسترده بسیاری را فرسوده است. به گفته او، تعطیلی‌های پی‌درپی و رکود بازار، هم به کارفرمایش آسیب زده و هم پس‌انداز شخصی‌اش را از بین برده، اما با این حال ترجیح داده تهران را ترک نکند. او هر روز به محدوده انقلاب می‌رود، جایی که به گفته خودش «زندگی» در آن جریان دارد، حتی اگر بخشی از آن در جریان حملات آسیب دیده باشد.

مرتضی می‌گوید: «منتظرم همه‌چیز تمام شود و ما هم یک زندگی معمولی داشته باشیم.» او از کتاب‌هایی می‌گوید که هنوز فرصت معرفی‌شان را پیدا نکرده و از امیدی که به بازگشت شرایط عادی دارد.

در همین حال، گزارش‌های منتشرشده از وضعیت بازار در روزهای پایانی سال نشان می‌دهد که به‌رغم فشارهای اقتصادی و بی‌اطمینانی، برخی از فضاهای شهری همچنان فعال مانده‌اند. در شبکه‌های اجتماعی نیز پیام‌هایی از شهروندانی منتشر شده که از تلاش برای حفظ نشانه‌های زندگی عادی، از جمله نوروز، خبر می‌دهند و سال نو برای مردم ایران تنها در اخبار جنگ خلاصه نشده است.

یکی از کاربران نوشته است: «به سختی توانستم وصل شوم و این پیام را بفرستم. ما زنده‌ایم، شهر برقرار است و مثل هرسال برای نوروز آماده شدیم.» زیر این پیام، ده‌ها واکنش مشابه دیده می‌شود؛ پیام‌هایی که در آنها مفاهیمی چون «ادامه زندگی» و «انتظار برای تغییر» تکرار شده است.

با این حال، واکنش‌ها به آغاز سال جدید یک‌دست نیست. در کنار این روایت‌های امیدوارانه، برخی کاربران به‌صراحت از تحقق «آرزویی دیرینه» سخن گفته‌اند؛ آرزویی که به‌گفته آنها با تغییر در ساختار قدرت و مرگ رهبر سابق جمهوری اسلامی گره خورده است. برخی از این پیام‌ها لحن تندتری دارند که نشان‌دهنده عمق نارضایتی و خشم انباشته در جامعه است.

جامعه چند لایه ایران، با امید به آینده

مجموع این روایت‌ها تصویری چندلایه از جامعه ایران در آغاز سال جدید ارائه می‌دهد، جامعه‌ای که همزمان با تاب‌آوری در برابر ناامنی و فشار، در حال بازتعریف امید و انتظار است. در چنین فضایی، به نظر می‌رسد بسیاری از شهروندان، حتی در شرایط دشوار، ترجیح می‌دهند به آینده‌ای متفاوت فکر کنند، آینده‌ای که هنوز نشانه‌هایش به‌روشنی دیده نمی‌شود، اما در ذهن و بر زبان مردم حضور دارد.

در خارج از ایران نیز واکنش‌ها به تحولات اخیر، طیفی از نگرانی، امید و انتظار را دربرمی‌گیرد. بسیاری از ایرانیان خارج از کشور می‌گویند به دلیل قطعی کامل ارتباطات و اینترنت، از وضعیت خانواده و نزدیکانشان بی‌خبرند. آنها می‌گویند تنها دلخوشی‌شان تماس‌های کوتاه یا پیام‌هایی است که با دشواری فراوان به دستشان می‌رسد و از سلامت عزیزانشان خبر می‌دهد.

در کنار این نگرانی‌ها، برخی نیز از آمادگی برای بازگشت به ایران سخن گفته‌اند. در پیام‌هایی که در شبکه‌های اجتماعی منتشر شده، شماری از کاربران نوشته‌اند که «چمدان‌ها را بسته‌اند» تا در صورت تغییر شرایط سیاسی، به کشور بازگردند و در آنچه «ساختن دوباره ایران» می‌نامند مشارکت کنند. این روایت‌ها نشان‌دهنده پیوند عاطفی پایدار شماری از ایرانیان مهاجر با تحولات داخل کشور است.

با این حال، وجه مشترک بسیاری از واکنش‌ها، ترکیبی از همدلی و امید است. در یکی از ویدیوهای منتشرشده از آبادان، صدای شمارش معکوس نو شدن سال و فریادهای مردم در بازاری محلی همزمان با شنیده شدن صدای انفجارهای پیاپی به گوش می‌رسد. منتشرکننده این ویدیو می‌گوید: «زندگی کردن زیر آتش و در عین حال حفظ روحیه در بازار، چیزی نیست که به‌راحتی در جای دیگری دیده شود.»

تاب‌آوری جامعه ایران با امید تغییر حکومت

چنین تصاویری برای برخی ناظران نشان‌دهنده نوعی تاب‌آوری اجتماعی است که در شرایط بحرانی نیز وجود دارد. به گفته شماری از تحلیلگران مسائل اجتماعی، آنچه در ماه‌های اخیر در ایران مشاهده شده، ترکیبی از فشار شدید، محدودیت‌های گسترده و در عین حال، استمرار زندگی و امید به آینده است.

این کارشناسان معتقدند که به‌رغم سانسور گسترده و محدودیت‌های امنیتی، بخش‌هایی از جامعه تلاش می‌کنند «زندگی عادی» را حفظ کنند. به باور آنها، امید به تغییر ساختار موجود و فروپاشی جمهوری اسلامی، یکی از عواملی است که به تداوم زندگی کمک کرده؛ و همین امید است که در روایت‌های شخصی، پیام‌های کوتاه و حتی رفتارهای روزمره بازتاب یافته است.

در عین حال، برخی تحلیلگران به تاثیر رویدادهای ماه‌های گذشته بر اعتماد عمومی اشاره می‌کنند. به گفته آنها، خشونت‌ها و سرکوب‌های گزارش‌شده در دوره‌های اخیر، شکاف میان حکومت و بخش‌هایی از جامعه را عمیق‌تر کرده است. در این چارچوب، برخی معتقدند که جامعه ایران وارد مرحله‌ای شده که در آن امید به تغییر به یکی از محورهای اصلی گفتگوهای عمومی بدل شده است.

با این همه، تصویر کلی همچنان پیچیده و چندوجهی است. از یک سو، نگرانی درباره آینده، امنیت و معیشت ادامه دارد و از سوی دیگر، نشانه‌های امید و انتظار برای تغییر حکومت دیده می‌شود. این همزمانیِ بیم و امید، شاید یکی از ویژگی‌های اصلی فضای اجتماعی ایران در آغاز سال جدید باشد، فضایی که در آن روایت‌های متضاد همزمان در کنار یکدیگر جریان دارند.